De Euclid-ruimtetelescoop heeft 31 uitzonderlijk oude quasars gevonden. Twaalf daarvan bestonden al in de eerste 770 miljoen jaar na de oerknal. De twee oudste zien we zoals ze waren toen het heelal ongeveer 670 miljoen jaar oud was.

Wat is een quasar?

Een quasar is geen gewone ster. Het is het extreem heldere gebied rond een superzwaar zwart gat. Gas en stof dat naar het zwarte gat toe valt, wordt zo heet dat het enorm veel licht uitzendt. Daardoor kunnen we quasars op miljarden lichtjaren afstand nog waarnemen.

Waarom is deze ontdekking belangrijk?

De jonge kosmos had blijkbaar al vroeg zwarte gaten met een enorme massa. Dat roept een lastige vraag op: hoe konden zulke zwarte gaten in relatief korte tijd zo groot worden? Met 31 nieuwe objecten krijgen astronomen een veel grotere groep om te vergelijken. Volgens ESA is het aantal bekende quasars uit deze zeer vroege periode door deze vondst meer dan verdubbeld.

De ontdekking bewijst nog niet hoe de eerste superzware zwarte gaten zijn ontstaan. Mogelijke verklaringen beginnen bijvoorbeeld met relatief kleine zwarte gaten uit de eerste sterren, of met veel zwaardere ‘zaad-zwarte-gaten’ die direct uit grote gaswolken ontstonden. De nieuwe waarnemingen helpen onderzoekers zulke scenario’s beter te toetsen.

Waarom vond juist Euclid ze?

Euclid is vooral ontworpen om de donkere materie en donkere energie in kaart te helpen brengen. Daarvoor bekijkt de telescoop een enorm deel van de hemel. Die brede blik maakt Euclid ook bijzonder geschikt om zeer zeldzame, heldere objecten te vinden die in kleinere onderzoeken gemakkelijk buiten beeld blijven.

Wat kunnen we hieruit meenemen?

Het vroege heelal was geen rustige kinderkamer. Al binnen enkele honderden miljoenen jaren waren er actieve sterrenstelsels met snel groeiende zwarte gaten. De vondst geeft ons nieuwe aanknopingspunten voor het verhaal over het ontstaan van de eerste sterrenstelsels en hun centrale zwarte gaten.

Quizvraag

Waardoor is een quasar zo helder?

1. Door donkere materie die licht geeft
2. Door heet gas en stof rond een voedend superzwaar zwart gat
3. Door één uitzonderlijk grote ster

Antwoord: B.

Stelling

Als zulke zware zwarte gaten al 670 miljoen jaar na de oerknal bestonden, missen we waarschijnlijk nog een belangrijke groeiroute in onze modellen van het jonge heelal.

Eens of oneens?

Bronnen

• NASA Science – Euclid finds the Universe’s most ancient quasars
• ESA – Euclid discovers the most ancient quasars in the Universe
• ESA – Quasars discovered by Euclid (beeld en licentie)